սպորտի մասին

Հրաձգության պատմությունը

Հրաձգությունը, որպես մարզաձև, ունի վաղեմի պատմություն: Առաջին մրցումները կայացել են Գերմանիայի Աուսբուրգ քաղաքում 1432թ.: Արդեն 1884թ. հաշվվում էր ավելի քան 712 միություն, որի մեջ միավորված էին 60 հազ. ավելի հրաձիգներ: Հրաձգությունը ժամանակակից oլիմպիական խաղերի հիմնադիր Պիեռ Դե Կուբերտենի նախաձեռնությամբ oլիմպիական խաղերի ծրագրում տեղ է գտել 1896թ.-ին: Պիեռ Դե Կուբերտենը, Ֆրանսիայի բազմակի չեմպիոն էր հրաձգության ատրճանակ ձևից: 1896թ.-ից ի վեր գնդակային հրաձգությունն ընդգրկված է բոլոր օլիմպիական խաղերում: 1929թ.-ին հրաձգային մարզաձևի առաջնության ծրագրում առաջին անգամ ընդգրկվեց հրաձգություն թիրախով վարժությունը :1928թ.-ին տեղի ունեցած առաջին Համամիութենական սպարտակիադային Հայաստանը ներկայացել էր կանոնավոր թիմով: Մարզաձևն առավելապես սկսել է զարգանալ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո, երբ հիմնադրվում են խմբակներ Երևանում (հիմնադիրներ Զարեհ Շահնազարյան, Մկրտիչ Մնացականյան), Գյումրիում (հիմնադիր Լևոն Մնացականյան) և Վանաձորում: Մեծ սպորտում հայ հրաձիգները առաջին լուրջ քայլերը բավականին վստահ են կատարում՝ դառնալով սպորտի վարպետներ և տպավորիչ հաղթանակներ տանելով Համամիութենական ու միջազգային տարբեր խոշոր ստուգատեսներում։ 1952թ.-ին Լվովում‘ Համամիութենական առաջնությունում, հայ հրաձիգներից առաջին անգամ ԽՍՀՄ սպորտի վարպետի կոչման է արժանացել Ռաֆիկ Մկրտչյանը, իսկ 1956թ.-ին Մոսկվայում երկրորդ սպորտի վարպետը դարձավ Մկրտիչ Մնացականյանը և այդ ուղին շարունակեցին բազմաթիվ անվանի մարզիկներ:    Այդ տարիներից սկսած հանրապետությունում պատրաստվել են բազմաթիվ բարձրակարգ մարզիկ-հրաձիգներ, որոնք հաղթել են օլիմպիական խաղերում, աշխարհի և Եվրոպայի առաջնություններում: Հրաձիգների շարքը համալրում է նաև ծանրամարտի գծով հանրապետության ռեկորդակիր Կարլեն Բոստանջյանը: Նա 1956թ.-ի հուլիսին առաջին անգամ գալիս է հրաձգարան և խնդրում է թույլ տալ իրեն ատրճանակից կրակել, և հավաքվածներից մեկն ասում է. «Կարծում ես դա ծանրաձո՞ղ է, որ ռեկորդներ սահմանես»: Կարլենն այդ պահին ոչինչ չի պատասխանում, և պատասխանը երկար սպասել չի տալիս. Հայ մարզիկներից առաջին անգամ Խորհրդային միության առաջնության չեմպիոն է դառնում հենց Կարլեն Բոստանջյանը (1961թ.): Իր դիպուկ կրակոցներով շատերին է հիացրել երևանցի Գագիկ Զոհրաբյանը: Հայաստանի պատվիրակության կազմում նա առաջինն է տիրացել ԽՍՀՄ սպարտակիադայի ոսկուն‘ իրեն հավասարը չունենալով գնդակային հրաձգության մրցումներում: Հանդես գալով փոքր տրամաչափի հրացան 50մ վարժությունում‘ նա խոցել է 1168 միավոր‘ առաջ անցնելով մյուս բոլոր մրցակիցներից նվաճել չեմպիոնի տիտղոսը: Արդեն 60-ական թվականների 2-րդ կեսերին ի հայտ է գալիս հայկական հրաձգության անվիճելի առաջատարը‘ Զինաիդա Սիմոնյանը։ Զինաիդան 8-րդ դասարանում էր սովորում, երբ մարզիչ Ն. Կազարովը, «Սպարտակ» մարզական ընկերության իր խումբն համալրելու նպատակով, այցելում է մայրաքաղաքի Մայակովսկու անվան դպրոց: Առաջարկում է դպրոցականներին, հորդորում լրջորեն զբաղվել հրաձգությամբ, բայց աղջիկները մնում են անդրդվելի։ Փորձառու մարզիչն երկրորդանգամ է այցելում: Իվերջո, Ն. Կազարովի հույսերն իրականանում են շնորհիվ դպրոցի տնօրենի, ով այն աշակերտներից, ովքեր բացի դպրոցից ոչ մի տեղ չեն հաճախում, պահանջում է հետևել մարզչին և գնալ հրաձգության մարզումների: Գտնվում են 14 համարձակներ, որոնց մեջ էր նաև Զինաիդան, ով պատկերացնում էր ռազմական բնույթի պարապմունքներ և խուսափում էր համաձայնվելուց, սակայն տնօրենին հակառակվել չէր կարող: Շատ չանցած համարձակ դպրոցականների խմբից մնում է միայն մեկը, այն էլ ամենավատ կրակողը: Պարապմունքներից մեկի ժամանակ տեսնելով, թե ինչպես են ատրճանակից կրակում թիմակից տղաները, խնդրում է մարզիչին, որ թույլատրի իրեն էլ փորձել, և առաջին իսկ կրակոցները լինում են անվրեպ‘ զարմացնելով և´ իրեն, և´ մարզչին: Զինաիդա Սիմոնյանն այսպես է սկսում իր մարզական կարիերան: Եվ տարիներ անց դառնում աշխարհի առաջնության քառակի, Եվրոպայի 16-ակիչեմպիոն և 60-ից ավելի ռեկորդների հեղինակ: Հրաձգային սպորտի գիտելիքները գալիսեն անցյալ դարից. Այս օրվա հայ հրաձգությունը չէր կարող լինել առանց այս անվանի մարզիկների‘ Հրացան‘ Գագիկ Զոհրաբյան, Կարապետ Գինոսյան, Եվգենի Շախաթունի, Ռաֆիկ Մկրտչյան, Սեյրան Նիկողոսյան, Աշոտ Մկրտչյան, Հրաչյա Պետիկյան, Սաթենիկ Անժելովա, Միսակ Պետրոսյան, Դանիել Մկրտչյան, Ատրճանակ‘ Սամվել Մնացականյան, Զինաիդա Սիմոնյան, Թորոս Գևորգյան, Յուրի Կոտլյարևսկի, Կառլեն Բոստանջյան, Պողոս Կարակաշյան, Սերգեյ Ալեֆերենկո (Օկրոկով), Սիմեոն Կալչուրին, Արմեն Ավագյան, Համլետ Իգիթյան, Լամարա Գասպարյան, Մնացական Հովսեփյան, Սերգեյ Ստոլյարչուկ, Սերգեյ Թորոսյան, Յուրի Սահակյան, Պետրոս Առաքելյան, Վազող թիրախ‘ Անդրեյ Մելքոնյան, Միրվարդ Վերդյան, Ստյոպա Ջանոյան, Գագիկ Մելոյան, Գևորգ Մուրադյան: Հայաստանի հավաքականի ավագ մարզիչներ են եղել Մկրտիչ Մնացականյանը, Իլիա Անդրեևը (1970-1972թթ.), Մկրտիչ Մնացականյանը (1973-1975թթ.), Գագիկ Զոհրաբյանը (1976-83թթ.), Սպարտակ Կարապետյանը (1984-1991թթ.): 1991թ.-ից առայսօր հավաքականի ավագ մարզիչն է Սեյրան Նիկողոսյանը: Անկախությունից հետո‘; 1994թ.-ին, Հայաստանի հրաձգության ֆեդերացիայի նախագահ է ընտրվում Ռազմիկ Թևանյանը: Վերջինիս հրաժարականից հետո‘; 1998թ.-ին, նախագահ է ընտրվում Հ. Պետիկյանը և ղեկավարում մինչև 2011թ. սեպտեմբերը: Նրա հրաժարականից հետո նախագահ է ընտրվում և մինչ օրս ղեկավարում գործարար Արթուր Հովհաննիսյանը, իսկ Հ. Պետիկյանը ընտրվում է պատվավոր նախագահ: Հայաստանի անկախության տարիներին և անկախությունից հետո մեծապես տուժում է սպորտը, այդ թվում և հրաձգությունը. 1989թ.-ի դեկտեմբերին հավաքում են բոլոր զենքերը, սակայն մարզիկները շարունակում են մարզվել մի քանի պահպանված օդամղիչ զենքերով: 1990-91թթ. Ընդհանրապես դադարեցվում են պարապմունքները. 1993թ. սկսվում են պարապմունքները միայն ՀՀՄԴ-ում, իսկ 1994թ. վերաբացվում են նաև վերջինիս մասնաճյուղերը: Եվ այդ տարիներին, նման դժվար պայմաններում 1983-1990 թթ. արդեն աշխարհի և Եվրոպայի առաջնությունների բազմակի չեմպիոն և մրցանակակիր Հրաչյա Պետիկյանը Հայաստան է բերում գնդակային հրաձգության առաջին և դեռևս միակ օլիմպիական ոսկին. Խորհրդային միության մարզական դպրոցն անցած վերջին մարզիկը 1992թ. Բարսելոնում փոքր տրամաչափի հրացան 50մ վարժությունում 1267.4 միավորով արժանանում է օլիմպիական ոսկուն: Ապագա օլիմպիական չեմպիոնը սկսել էր զբաղվել հրաձգությամբ 1977թ.-ից «Դինամո» մարզական ընկերությունում, Ռուբեն Հակոբյանի մազրչական ղեկավարությամբ: 1 ամիս մարզվելուց հետո դադարեցնում է մարզումները, սակայն ամսիներ անց վերադառնում է և այս անգամ սկսում մարզվել մարզիչ Մարին Ղալեչյանի մոտ: 1978-80թթ. արդեն 1-ին կարգային Հ. Պետիկյնաը զորակոչվում է ԽՍՀՄ բանակ և ծառայում Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետությունում: 4 ամիս ծառայելով և մարզվելով Լեոնիդ Ալեկսեևիչ Սոզոտովի ղեկավարությամբ, մասնակցում է ԳԴՀ-ի բաց առաջնությանը և միանգամից լրացնում ՄԿՍՎ նորմատիվ: Մրցումներից հետո սկսում են նրան անվանել «Армянский подарок»: 1981թ.-ին առաջին անգամ մասնակցել է ԽՍՀՄ «Դինամո» մարզական ընկերության առաջնությանը և ընդգրկվել հավաքական թիմում, իսկ 1983թ.-ից‘; ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում: 1982թ.ից սկսած դարձել է ԽՍՀՄ առաջնությունների թիմային և անհատական չեմպիոն ու մրցանակակիր: 1983թ.-ին թիմային հաշվարկով դարձել է Եվրոպայի առաջնության չեմպիոն և ռեկորդակիր, 1984թ.-ին “Дружба”-ի մրցումներին և գրավել 3-րդ տեղը: 1986թ.-ի աշխարհի առաջնությանն անհատական և թիմայինպայքարում դարձել է չեմպիոն ու մրցանակակիր: 1988թ.-ին դարձել է Եվրպոյաի չեմպիոն և ռեկորդակիր: 1988թ.-ի Սեուլի օլիմպիական խաղերում գրավել է 6-րդ տեղը: 1990թ.-ին ԽՍՀՄ առաջնությանը թիմային և անհատական պայքարում տարբեր վարժություններում նվաճել է 3 ձուլվածքի 17 մեդալ: Նույն տարում աշխարհի ռաջնությանը գրավել է 1-ին, 2-րդ և 3-րդ տեղեր: 1984-96թթ. բազմիցս մասնակցել է աշխարհի գավաթի փուլերին և եզրափակչին ու գրավել մրցանակային տեղեր: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո մարզական բոլոր բարձունքները նվաճած Հ. Պետիկյանը վերազադռնում է մարզվելու Երևան, սակայն չկային համապատասխան պայմաններ: Այդ իսկ պատճառով «Դինամո» մարզական ընկերությունը հատկացնում է մարզադահլիճ և հրաձգարան: Հ. Պետիկյանն անձնական միջոցներով հոր և ավագ մարզիչ Սեյրան Նիկողոսյանի օգնությամբ վերանորոգում է և այնտեղ Հ. Պետիկյանի հետ սկսում են մարզվել նաև ՀՀ հավաքականի անդամները, որոնց զենքերն ու մանրագնդակները չէին համապատասխանում ժամանակի պահանջներին: Հ. Պետիկյանն, օգտագործելով իր կապերը, ապահովում է նրանց ժամանակակից մարզագույքով: Այս ամենը հիմք են դարձել, որ Սպորտ կոմիտեի նախագահ Իշխան Զաքարյանի հրամանով բացվի հրաձգության մարզադպրոց: 2008թ.-ին ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի նախաձեռնությամբ, Համահայկական հիմնադրամի միջոցներով և Հրաչյա Պետիկյանի ջանքերով կառուցվում է հրաձգության նոր մարզադպրոց, որն իր տեխնիկական հագեցվածությամբ միակն է ողջ ԱՊՀ երկրների տարածքում: Այն մինչև 2010թ. ղեկավարել է Հ. Պետիկյանը, որից հետո այդ պաշտոնը մինչ այժմ զբաղեցնում է Ռոբերտ Հովսեփյանը: Հայաստանի անկախությունից հետո գնդակային հրաձգություն մարզաձևից առաջին ՄԿՍՎ-ներ են դարձել, ատրճանակձևից Եփրեմ Ավագյանը (1997թ.) ևՆորայր Բախտամյանը (2000թ.), իսկ հրացան ձևից‘ Իրինա Աղաջանյանը (2011թ.) և Հրաչիկ Բաբայանը (2011թ.): 2006-2009թթ. Նորայր Բախտամյանը Եվրոպայի առաջնություններում գրավել է մրցանակային տեղեր: 2004թ. մասնակցել օլիմպիական խաղերին և գրավել 4-րդ տեղը: Աշխարհի գավաթի 2007թ.-ի առաջնությանը գրավել մրցանակային 2-րդ տեղը, իսկ արդեն աշխարհի գավաթի եզրափակչին, որին մասնակցում էին Աշխարհի միայն 10 լավագույն մարզիկները, նա դարձել է փոխչեմպիոն‘ գրավելով մրցանակային 2-րդ տեղը: 2005-2009թթ. եղել է Ուկրաինայի բաց առաջնության բազմակի չեմպիոն և մրցանակակիր: 2007թ. Եվրոպայի առաջնությանը երիտասարդների պայքարում Անդրանիկ Փիլոսյանը (ատրճանակ) գրավել է 6-րդ տեղ: 2010թ. Ռոմիկ Վարդումյանը (ատրճանակ) Սինգապուրում «սպիտակ քարտով» մասնակցել է պատանեկան օլիմպիական խաղերին և գրավել 10-րդ տեղը: Ինչպես նաև 2011թ.-ի ԱՊՀ երկրների զինված ուժերի առաջնությանը նա Մակարով տիպի ատրճանակից 50մ վարժությունում 300 հնարավորից հավաքել է 281 միավոր և դարձել չեմպիոն: Մեծ նվաճումներից էր նաև այն փաստը, որ Լոնդոնի օլիմպիական խաղերի առաջին ուղեգիրը Հայաստանի համար վաստակել էր Նորայր Բախտամյանը: 2013թ. Եվրոպայի առաջնությանը վազող թիրախ,  խառը վազք, 10մ տղաների 2×20 կրակոց վարժությունում Ռազմիկ Մինասյանը, Շանթ Սարգսյանը և Արթուր Պետրոսյանը երիտասարդների թիմային պայքարում գրավել են 3-րդ տեղ և արժանացել թիմային բրոնզե մեդալի: Նույն տարում շարունակվցին հաղթանակները Ուկրաինայի երիտասարդների բաց առաջնության չեմպիոն է դարձել Հրաչիկ Բաբայանը օդամղիչ հրացան, 10մ, 60 կրակոց վարժությունում խոցելով ռեկերդային 599 միավոր: Նույն վարժությունում արծաթին է արժանացել Սուրեն Բերյանը: Ոսկե մեդալի է արժանացել նաև Լիլիթ Մկրտչյանը վազող թիրախ 10մ վարժույթունում: Կրկին Ուկրաինայում կայացած «Պոդիլլյայի գավաթ» Գրան պրիին օդամղիչ հրացան, 10մ, 60 կրակոց վարժությունում Հրաչիկ Բաբայանը նվաճել է ոսկե մեդալ, իսկ Սուրեն Բերյանը, արծաթե: 2014թ. հունվարին Գերմանիայի Մյունխեն քաղքաքում տեղի ունեցած միջազգային մրցաշարում Հրաչիկ Բաբայանը գրավել է 3-րդ տեղը: Նույն տարվա Եվրոպայի առաջնությանը պատանիների պայքարում Զավեն Իգիթյանը և Հրաչիկ Բաբայանը նվաճել են Պատանեկան օլիմպիական խաղերի ուղեգրեր, ինչպես նաև Զավեն Իգիթյանը դառնում է պատանեկան առաջնության չեմպիոն: Երիտասարդների պայարում վազող թիրախ վարժությունում Լիլիթ Մկրտչյանը նվաճել էր բրոնզե մեդալ, նույն մրցաձևում Ռազմիկ Մինասյանը, Շանթ Սարգսյանը և Արթուր Պետրոսյանը թիմային պայքարում արժանացել են բրոնզե մեդալների: 2014թ.-ի Եվրոպայի առաջնությանը Հայաստանի թիմը մասնակցում էր 9 հոգանոց թիմով, ովքեր լավագույնս հանդես եկան: Հայաստանում հրաձգությունն այսօր թևակոխել է զարգացման նոր փուլ, որը տանում է դեպի մարզաձևի զարգացում և մասսայականացում: 2014թ-ին  աշխհարի երիտասարդների առաջնյությանը Լիլիթ Մկրտչյանը գրավեց 3-րդ տեղ: 2015թ-ին Հրաչյա Բաբայանը Բաքվում անցկացվող մեծահասակների առաջնությանը սահմանեց ռեկորդ: 2017թ-ն Եվրոպայի առաջնյությանը գրավել է 2-րդ տեղը:

նյութի հեղինակ՝ Գոհար Դանելյան

Advertisements